��oj 132   27.10.2009
прва страница линкови контакт
Најнов број
Импресум
Маркетинг
Архива
Пребарај

Претходен број

Броеви комплетно
достапни за читање
on-line

Број 130

Број 129

Број 128

Број 127

Број 126

Број 125

Број 124

Број 123

Број 122

Број 120-121

...

54

ГРОБНИЦАТА ЗА ДАНИЛО КИШ

Дваесет години од смртта на големиот писател

Пишува: Дејан Буѓевац

d.bugevac@globusmagazin.com.mk

Во автопоетичките книги на Киш нема утеха и затоа, дефинитивно, без оглед што станале дел од школската лектира, никогаш нема да бидат удобно педагошко четиво. Во нив нема морална тирада ниту лажна хуманистичка вера, нема национални идоли, „прифатливи“ религии или политики. Има само ублажен лирски глас кој понекогаш иронично, а понекогаш меланхолично, сведочи за трагичната предодреденост на човечката судбина. Книгите на Киш се амалгам на поединечното и колективното горчливо искуство во 20 век, но и на времето кое денес го живееме, а во кое, според некои толкувачи на Киш, ова искуство ја досегнува својата најпесимистична точка. Како што прекрасно ќе запише еден критичар, „Костеновиот лист што паѓа и ужасот на логорите, се двете крајности во животот на Киш, резигнирано помирени во сталното претчуство на смртта“.

ЕТИКА И ЕСТЕТИКА Киш набиен/собран во една ретка поетска личност, со силна имагинативна инвенција, книжевна компетенција и јазична концентрација од највисок можен ред, целосно бил посветен на својата писателска „мисија“. Книгите како „Гробница за Борис Давидович“, „Енциклопедија на мртвите“, „Градина, пепел“, читани од поетска и естетска перспектива, покажуваат како со поезија може да се победи, прочисти и трансцедентира историјата. Особено кога е во прашање историјата на Балканот, која во 90-тите години на минатиот век, благодарение на лудоста на владеачките политички олигархии во процесот на распаѓањето и атомизацијата на заедничката држава, го покажа своето крваво лице но и етичката (не)возможност на книжевноста. Киш, впрочем, повикувајќи се на Кестлер, постојано истакнувал дека литературата почива на треперливата рамнотежа меѓу етиката и естетиката, константно повторувајќи дека писателот во еден миг е homo politucus, а во друг homo poetikus, и дека доминантниот тон на неговата/нејзината јазична партитура доволно зависи од моменталната состојба на светот. Како се менува светот, така се менува и читањето на текстот, а читањето го пренасочува јазичното фиксирано значење.

ЕЛЕГАНТНОСТ Данило Киш е најискрениот писател во јужнословенската книжевност во втората половина на дваесетиот век. Искреноста како јазик, како чудо. Искреноста и крвавиот труд го довеле до читливост, до стилска отменост. А што значи искреноста во творештвото на Киш? Кај него, искреноста е точност. Киш ја имал најголемата можна одговорност кога е во прашање книжевноста, а која го пренела до едно творечко ниво каде владее самурајска дисциплина. Моралната суштина во творештвото на Киш е што тој не калкулирал, што тој никогаш не мислел „ако“, никогаш не размислувал на служба, професура, кариера, награди, патувања, пари, да уредува... Киш бил апсолутно посветен на пишувањето и книжевноста. Се' или ништо, се' вложил во својата дарба. Крлежа во едно писмо до Киш во 1973 година напишал: „Вам дарбата никогаш не ви ја простиле“ Што би рекол Молиер „Потполната искреност е мојата најголемата дарба“. Искреноста кај Киш преминала во елегантност на фразата, во отменост на звукот.

За Милан Кундера, Киш бил најголемиот и најневидливиот писател кој живеел во Париз во текот на осумдесетите години на минатиот век. Според него, најголемата историска драма каков што бил „Светот на Евреите од Централна Европа за време на Втората светска војна“, Киш успеал како никој друг да ја претвори во голема поезија; иако опседнат со политика, никогаш не жртвувал ниедна реченица во своите романи со општи места од политиката. Меѓу Орвел и Набоков, Киш бил секогаш за вториот. Како што напишал Кундера во „Ле Монд“ пред десетина години, „Киш немал ништо против идеите на Орвел, но како можел да го сака романот ‘1984’, кога во оваа книга Орвел како голем обвинител на тоталитаризмот го свел целиот живот само на политичка димензија, исто онака како што тоа го правеле сите Мао Цедунговци во светот?“ Според Кундера, „Киш знаел дека еден љубовен сонет – убав љубовен сонет - претставува камен во жаборникот на новоговорот. Мал остров на кој може да се застане со нога.“ Против идеологизираниот и униформиран свет го повикувал комичниот и бујниот речник на Рабле...

Пред универзумот на политиката, Киш тврдоглаво останал поет. Затоа и знаел во контекст на историската драма која го опседнувала, да го зграпчи она што било најболно: „судбината потонета од почетокот во заборавот, тагата на тивките трагедии, мачната љубов кон луѓето без имиња и гробови“. Тука, Кундера мисли на најсилниот лик во неговите книги, на својот татко кој Киш го изгубил во концентрационен логор. Човекот на кога Данило му бил приврзан како на никој друг и кого го изгубил додека бил дете, чувајќи по некој разбирлив спомен за него.

Според Кундера, „бедно е човештвото кое што сака Ајнхман да го стори бесмртен, а спремно е да го заборави Данило Киш“.


Жак Ланг му го врачува на Киш орденот „Витез на уметноста и книжевноста“

ПРОВИНЦИСКИ КРИТИКИ Данило Киш е супстанцијален писател, кој за себе иронично говорел дека веднаш пишува „избрани дела“. Да се пишува само тогаш кога има што да се каже, и само тогаш кога „водата ќе дојде до грло“. Заради ваквиот строг став, заради неговото мислење дека пишувањето како пишување треба да се „случува“, често пати од страна на паланечката „критика и аксиологија“ му било приговарано дека нема доволна продуктивност, дека му недостасуваат „големи книги со национални тематики“, дека му фали продукција со „ослободувачка и патриотска“ тематика. Но, кога пред десетина години, во Србија биле објавени „Собраните дела“ на Киш во 14 книги, сите паланечки и провинциски приговори се распрснале како меурчиња од сапуница. Одеднаш, како што напишале некои српски критичари, творечкиот опус на Киш се отвори во една продуктивна поливалентност од сите можни литературни родови и бројни книжевни видови. Составена од првите романи кои им припаѓаат на ткн. „семеен циклус/циркус“, од три книги новели со предоминантната тема на смртта (историјата, цивилизацијата и идеологијата како „легло на смртта“), драмски текстови, поетички расправи, полемики, интервјуа, песни, препеви, есеи, написи и критики... Творештвото на Киш е еден од тие опуси, кој српската (југословенската) книжевност ја вклучува во европскиот контекст на 20 век, но и повеќе, јужнословенската литература ја внесува во универзално вредните културни наследства. Наследувајќи ги во есенцијална смисла на зборот, делата на најзначајните југословенски писатели на 20 век (Андриќ, Црњански, Крлежа), Киш ја поместил српската/југословенската литература од сферата на високиот модернизам (темите како немост и очајот пред ужасите на историјата, прашањата на етиката, отсуството на трансцедентното) кон постмодерниот хоризонт на кој се огласува човековата смрт и „крајот на историската цивилизација“, а каде почнува и технолошкиот иморализам, односно секојдневието во кое силата го формира интересот, а интересот ја формира вистината.

Киш пишувал од позиција на оној кој проникнал во (и ја презрел) историјата, затоа што според него, во неа нема основа за човечка етика, има само трагични сведоштва и непрекинато натрупување на ужасни докази за тоа зошто етиката е невозможна во историска смисла. Од друга страна, за метафизиката Киш како модерен интелектуалец немал посебен слух. Сместен во тој меѓупростор, во таквата суштинска пукнатина на (пост)модерниот човек, Киш ги пишувал своите дела, постојано преиспитувајќи го прашањето за конечната смисла на пишувањето во свет во кој историјата почива врз злото и бесмислата. Ако, ниту во историјата ниту во индивидуалната егзистенција нема претпоставки за етичко утврдување, етика која би била навистина делотворна, а не апстрактна, тогаш се поставува прашањето, зошто воопшто пишуваме, дали пишувањето не е само сопствена измама, залажување, одбивање да се соочиме со светот таков каков што е тој навистина. Според Киш, пишувањето не е залажување, иако (нај)често пишувал на работ на одлуката дали конечно да се откаже од пишувањето, но продолжувал бидејќи знаел дека пишувањето ги продлабочува сознанијата, а овие го засилуваат страдањето. Исто така, пишувањето и' дава достоинство на човечката смрт, затоа што ги именува злото и несреќата, и затоа што ги искупува и оној кој пишува и оној кој чита. А тоа не е малку. Тоа всушност е најмногу што се може, тоа е всушност, Се'.

РАСЦЕП За Данило Киш, состојбата на расцеп е присуство кое отсекогашал постоело и е насекаде. Литературниот и човечкиот расцеп, како и метафората за совршената пукнатина, се магиски формули со кои Киш, свесно и интензивно, ги впишувал во секој дел од своето творештво. Расцепот кој од почеток се шири и се метастизира, најпрвин во нешто незабележливо, подоцна преминува во судбински амбис, во самата основа на човечкото постоење, особено во 20 век. Киш во своето пишување скоро никогаш и не се прашувал, дали е возможно да се прекрие овој амбис, односно дали воопшто има потреба да се случи такво нешто. Како и секогаш (или скоро секогаш), Киш во своето пишување бил амбивалентен; секогаш се наоѓал на две, три места истовремено. Болната дихотомија, homo poeticus и homo politucus, нивната меѓусебна спротиставеност, Киш ја доживувал како простор на натрупан потенцијал, творечки простор на исчекување, простор во кој пишувањето е можно да се открива исклучиво како advent. Според Киш, вистинската литература мора да го отвори она што следува, она „после“, во кое политичкиот и естетскиот елемент е нешто што не е конечно, но кое зад себе остава еден расцеп, во кој е невозможно конечното и финално спојување на овие поларитети во единствена точка. Истовременото креирање и растопување на субјектот -раскажувач, дополнето со талогот на една методска иронија, како и со користењето на „борхесовската“ идеја за лажните библиографски индикации како стварни, за Киш претставувале најискрена конструкција на „вистината“. Благодарение на монтираниот процес во кој убедливо се комбинирани веродостојното и измисленото, колажот од цитати и „цитати“ (во нивниот политички и литературен облик), според Киш, најдобро можеме да го ситуираме „изворниот“ контекст, контекстот на вистинската историја на бесчесноста.

ФИКЦИЈА И НЕФИКЦИЈА Американскиот лингвиста, Џон Серл, кој во 1974 година го објавил, сега веќе славниот есеј „Логичката структура на фикцискиот дискурс“, истакнал дека помеѓу фикцијата и нефикцијата како дискурси не постои никаква текстуална разлика, синтаксичка или семантичка.

Ако комунизмот го политизирал естетското, а фашизмот го естетизирал политичкото, како што напишал Валтер Бењамин, тогаш според Киш, прашањето на формата мора многу внимателно да се случува. Киш знаел дека од овие историски процеси библиотеката/книгата не можела да биде поштедена: Библиотеката во 20 век престанала да биде „мансарда“, прибежиште. Тоа најдобро го знаеме од литературниот свет на Борхес, кој знаел мошно добро, дека слично на праксата на тоталитарните системи, текстуалноста може да раѓа чудовиште кое ги ретушира фотографиите, ги ревидира архивите, ги менува енциклопедиските одредници, ги прекројува биографиите, врши имагинарни реконструкции на автентичните документи, се со цел, за да може да го контролира секој интертекстуален ефект, и да ја прошири својата моќ врз сето она што било, и што ќе биде. Впрочем, се работи за истата темна, политичка страна на она што се нарекува „преуредување“, а за кое Фуко пишуваше во текстот посветен за „фантазијата на библиотеките“.

Замаглувањето на границата помеѓу документот и фикцијата. Ова е дел од литературната постапка на Киш. Но дали е тоа се'? Не. Техниката на замаглувањето на односот меѓу фикциското и нефикциското, за да се „завери“ конструкцијата на „вистината“, кај Киш, истовремено, има политичка и епистемолошка порака: Вистината е релативна. Токму затоа, уметноста на Киш може да се перцепира во рамките на Фуко, каде вистината секогаш мора да биде под наводници, бидејќи е конструкт на дискурсот, производ на јазикот, техниката, умешноста.

СЕЌАВАЊЕ Од друга страна, проблематизирањето на односот документарно и фикциско, кај Киш претставува трага на подлабок проблем. Документот тука се јавува како кибернетско продолжение на сеќавањето, усовршен облик кој својата илузија на автентичност ја црпи од надежта дека е силен и бесмртен како платонска форма, кој може да ја премости бездната на историјата, и на тој начин, тој е доверлив пат кон „изгубеното време“, кое најчесто не е рајско. Затоа, Киш може да се набљудува и како хирург кој ги оперира документите и како хирург на сеќавања. Кога тој не' „прашува“ што паметиме, и како паметиме, Киш истовремено полемизира со Набоков, Пруст, Кафка, Џојс, Достоевски, Кестлер, Солжењицин, Сартр, со цела една книжевност (политика) на сеќавања и носталгии. Играта со сеќавања/документи е истовремено и политичка игра. Својата постапка, кога е во прашање романот „Песочен часовник“, Киш ја опишал као обид „на лирските докази да им се даде мерка и призвук на егзактност“. Ваквата парадоксална смеса од знаење, лирика и автопоетизирани факти, го доведува Киш до круцијалното доживување на историјата „таа е трагична затоа што, како таква, историјата е единствено вистинита“. Оваа романтична слика во која (еврејската) иронија на Киш не е повеќе солена, ја поставува највулгарната и најужасната констатација: „Она што е трагично и што потресува не е само вистината за концентрационите логори, туку и можноста за сомнеж во секое знаење, па и во знаењето за логорите.“ Но, ни тоа не е се'. Киш, на еден радикален начин, преку своите романи, прашува, дали може и логорите и холокаустот да се заборават, релативизираат, ревидираат, дотераат, избришат, како воопшто и да не се случиле? Дали играта на колажи и „лажна документација“, може да се монтира и во процепот помеѓу вистината/сеќавањето за холокаустот и дискурсот/јазикот како носач на „вистината“. За некои познавачи на творештвото на Киш, самата можност да се постави ова прашање, е болно доживување на самиот Киш и суштински трагично.

ЈУДАИЗМОТ Но, кај Киш ништо не е така едноставно. Како што наведовме погоре, тој пишувал во расцеп, на границата на парадоксалното, простор што го вознемирувал, но кој и самиот го предизвикувал, барајќи надеж за литературата дека не е залудна и бесмислена. Кога е во прашање самата суштина на пишувањето, Киш бил најблиску до својот јудаизам. Како и кај Дерида, пишувањето кај Киш била обврска на бескрајни осмислувања, на секогаш нови и нови интерпретации и коментари, бидејќи вистината постои, но таа не е никогаш присутна. Вистината е трагично отсутна, таа секогаш доаѓа, но никогаш не е тука. Затоа пишувањето нема почеток, ниту крај. Јудаизмот и пишувањето се секогаш едно исто чекање, иста надеж, исто исцрпување. Целото творештво на Киш поставува едно и единствено прашање: „Господине, дали сте го виделе мојот татко?“. Една, непрекината реконструкција на таткото, на Оној кој секогаш доаѓа, а никогаш не е тука.

Биографија

Да е денес жив, Данило Киш би имал 74 години. Роден на 22 фебруари 1935 година во Суботица како второ дете на Едуард Киш (унгарски Евреин) и Милица (Црногорка). Во 1944 година татко му бил одведен во Аушвиц, од каде не се вратил. Заедно со својата мајка Милица и постарата сестра Даница, малиот Данило бил репатриран на Цетиње, каде во 1954 година завршил средно училиште. На Филозофскиот факултет во Белград, на Катедрата за историја на светската литература со теорија на литература, дипломирал во 1958 година како студент на генерација, а две години подоцна ги завршил и постдипломските студии.

Првите два романа „Мансарда“ и „Псалам 44“, Киш ги објавил во 1962 година, романот „Градина, пепел“ во 1965 година, а збирката приказни „Рани јадови“ (за деца и чувствителни) во 1969 година.

За романот „Песочен часовник“ објавен во 1972 година ја добил НИН- овата награда, која по неколку години подоцна ја вратил. Збирката приказни „Гробница за Борис Давидович“, била објавена во 1976 година, а полемичката книга „Час по анатомија“, напишана во 1977 година, во која според оценките на критичарите супериорно ги одбранил своите ставови и нападите околу „Гробница за Борис Давидович“, објавена е во 1978 година.

Збирката раскази „Енциклопедија на мртвите“ за која ја добил престижната награда „Иво Андриќ“, објавена е во 1984 година, а две години подоцна ја добива наградата „Скендер Куленовиќ“ и францускиот орден „Витез на уметноста и литературата“, а во 1987 година Седмојулската награда. Таа година, веќе оболен од рак на белите дробови, ги преведува Лотреамон, Верлен, Кено, и ги корегира своите рани преводи на песните од Ендре Ади.

Бил лектор за српскохрватски јазик на универзитетите во Стразбур, Бордо и Лил. За дописен член на САНУ бил избран во 1988 година. Последните години од животот ги поминал во Париз и во Белград како професионален писател. Умрел на 15 октомври 1989 година во Париз, а погребан е во Белград по негова желба.

Делата на Киш се преведени на триесетина јазици, и добитник е на најзначајните домашни и светски награди и признанија. Со неговата смрт, згаснала можеби и единствената надеж, освен Иво Андриќ, уште некој писател од овие простори да стане добитник на Нобеловата награда за литература во 20 век.

Пишувајќи за својот животен и творечки пат, Киш ќе забележи дека во Суботица се случил круцијален факт од неговиот живот „договорен од Бог или од Случајноста: во Суботица се сретнале мојот татко Едуард Киш, виш инспектор во државната железница и пишувач на Југословенскиот ред на возење на железничкиот, автобускиот, бродскиот и авионскиот сообраќај, и мојата мајка Милица Драгиќевиќ, црногорска убавица, за прв пат одвоена од своето родно Цетиње, во посета кај својата сестра. Ретка средба, можеби единствена во тоа време“. А во „Горчливиот талог на искуство“, Киш ќе напише „Немам деца и оваа чудна раса ќе згасне со мене. Со двете религии (еврејската и православната) се споила, во извесна смисла и трета, католичката, со која ме учеле на школо, во Унгарија“. „Свеста за моја двојна припадност била како шок, особено после војната. Од една страна, епската традиција на српските јуначки песни, која ми ја пренесе мојата мајка заедно со острата балканска реалност, од друга средноевропската

литература, и декадентната и барокна унгарска поезија. Во оваа мешавина, сочинета од судири и контрадикции, ќе се вклучи и моето еврејско битие, не во религиска смисла, туку како една суштинска културна оптика, како истражувач, како зрно сол“. „Првата песна која сум ја напишал – а тогаш имав девет години – беше на тема глад, додека втората, отприлика во истиот период, на тема љубов. Ова сценарио, болка, прогонство, смрт, љубов, и натаму е основа на моето дело“.